Sözleşme İhlali 2026: Temerrüt, Fesih, Cayma Hakkı ve Tazminat Rehberi

Sözleşme İhlali Nedir?

Sözleşme ihlali, taraflardan birinin sözleşmeden doğan borçlarını hiç yerine getirmemesi, geç yerine getirmesi veya gereği gibi yerine getirmemesidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, sözleşme ihlali halinde zarar gören tarafa çeşitli hukuki imkanlar tanımaktadır.

Günlük hayatta sözleşme ihlali çok sık karşılaşılan bir durumdur: inşaat firmasının evi zamanında teslim etmemesi, satıcının ayıplı mal göndermesi, kiracının kira bedelini ödememesi, borçlunun vadesinde borcunu ödememesi gibi durumların hepsi sözleşme ihlalidir.

---

Borçlu Temerrüdü (TBK m. 117-126)

Borçlu temerrüdü, borçlunun muaccel (vadesi gelmiş) borcunu zamanında ifa etmemesidir. Bu, sözleşme ihlalinin en yaygın biçimidir.

Temerrüdün Şartları

**İhtar şartı (TBK m. 117):** Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Ancak aşağıdaki hallerde ihtar gerekmez:

• Borcun ifa edileceği gün taraflarca birlikte belirlenmiş veya taraflardan biri usulüne uygun bildirimle belirlenmişse, bu günün geçmesiyle
• Haksız fiilde fiilin işlendiği tarihte
• Sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte (iyiniyetli değilse)

Temerrüdün Sonuçları

**1. Gecikme tazminatı (TBK m. 118):** Temerrüde düşen borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe, borcun geç ifasından dolayı alacaklının uğradığı zararı gidermek zorundadır.

**2. Temerrüt faizi (TBK m. 120):** Para borçlarında borçlu, temerrüde düştüğü tarihten itibaren yıllık faiz ödemekle yükümlüdür. Sözleşmede daha yüksek bir faiz belirlenmemişse, yıllık temerrüt faizi oranı uygulanır.

**3. Beklenmedik hal sorumluluğu (TBK m. 119):** Temerrüde düşen borçlu, beklenmedik halden (mücbir sebep dahil) doğan zarardan da sorumlu olur. Ancak temerrüde düşmeseydi bile beklenmedik halin borçlanılan şeye zarar vereceğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

**4. İfadan vazgeçip tazminat isteme (TBK m. 125):** Alacaklı, temerrüde düşen borçluya uygun bir süre vererek bu sürede de ifa edilmezse, ifadan vazgeçerek olumsuz zararının (sözleşme yapılmasaydı uğranmayacak zarar) tazminini isteyebilir.

> **Pratik bilgi:** İhtar çekmenin en güvenli yolu noter aracılığıyla ihtarname göndermektir. Ancak iadeli taahhütlü mektup, telgraf ve hatta kayıtlı e-posta da ihtar niteliğindedir.

---

Karşılıklı Borç Yükleyen Sözleşmelerde Temerrüt (TBK m. 123-125)

Satış, kira, eser gibi her iki tarafın da borç altına girdiği sözleşmelerde temerrüdün sonuçları daha da geniştir. Alacaklının üç seçimlik hakkı vardır:

**1. Aynen ifa ve gecikme tazminatı:** Borcun ifasını ve gecikme sebebiyle oluşan zararın tazminini istemek.

**2. İfadan vazgeçip olumlu zararın tazmini:** İfayı beklemekten vazgeçip, ifa yerini tutan tazminat (müspet zarar / olumlu zarar) istemek. Yani sözleşme ifa edilseydi elde edecekleri kazancı talep etmek.

**3. Sözleşmeden dönme ve menfi zararın tazmini:** Sözleşmeden dönüp olumsuz zararın (menfi zarar) tazminini istemek. Yani sözleşme hiç yapılmasaydı bulunulacak duruma getirilmeyi talep etmek.

> **Dikkat:** Alacaklının bu seçimlik hakları kullanabilmesi için, borçluya uygun bir ek süre tanımış olması gerekir. Süre verilmeden sözleşmeden dönülemez — istisnai durumlar (süre verilmesinin anlamsız olacağı haller) hariç.

---

Alacaklı Temerrüdü (TBK m. 106-111)

Alacaklı temerrüdü, borçlunun borcunu usulüne uygun şekilde sunmasına rağmen alacaklının haklı bir neden olmaksızın bunu kabul etmemesidir.

**Örnek:** Satıcı malı teslim etmek istiyor ama alıcı malı kabul etmiyor. Ya da işveren, işçinin çalışmasına izin vermiyor.

Alacaklı temerrüdünün sonuçları:

• Borçlunun sorumluluğu hafifler — sadece kasıt ve ağır ihmalden sorumlu olur
• Para borçlarında faiz işlemesi durur
• Borçlu, mahkemeden borç konusunu tevdi etme (emanete bırakma) izni alabilir
• Hasarın geçmesi: malın hasar riski alacaklıya geçer

---

Sözleşmenin Feshi ve Dönme Hakkı

Olağan Fesih

Belirsiz süreli sözleşmelerde, taraflardan her biri sözleşmeyi fesih bildiriminde bulunarak sona erdirebilir. Fesih bildirimi, kural olarak süre sonunda hüküm doğurur.

Haklı Sebeple Fesih (TBK m. 435)

Sürekli borç ilişkilerinde (kira, hizmet, vekalet gibi), taraflardan biri için sözleşmenin devamını çekilmez hale getiren önemli sebepler varsa, taraflardan her biri sözleşmeyi derhal feshedebilir.

Sözleşmeden Dönme

Dönme, sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırır. Taraflar aldıklarını iade etmekle yükümlüdür. Dönme genellikle karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, borçlunun temerrüdü halinde gündeme gelir.

---

Cayma Hakkı ve Cayma Parası (TBK m. 177-179)

Cayma Parası (Pişmanlık Akçesi)

Sözleşme yapılırken cayma parası kararlaştırılmışsa, taraflardan biri bu parayı ödeyerek sözleşmeden cayabilir. Cayma parası, bir tür "sözleşmeden çıkış bedeli"dir.

Bağlanma Parası (Kaparo)

Sözleşme yapılırken bağlanma parası (kaparo) verilmişse, bu, aksi kararlaştırılmadıkça cayma parası niteliğinde değildir. Bağlanma parası, ifa halinde bedele mahsup edilir; ifa edilmezse iade edilir.

> **Pratik bilgi:** Emlak alım-satımında verilen "kapora" hukuki olarak bağlanma parasıdır. Alıcı sözleşmeden cayarsa kaporayı kaybeder; satıcı cayarsa kaporanın iki katını iade etmek zorundadır — ancak bu kuralın geçerli olması için sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olması gerekir.

---

Cezai Şart (TBK m. 179-182)

Cezai şart, borçlunun borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi veya belirli bir zamanda ifa etmemesi durumunda ödemesi gereken, sözleşmeyle kararlaştırılmış bir bedeldir.

Cezai Şart Türleri

**Seçimlik cezai şart:** Alacaklı, ya borcun ifasını ya da ceza miktarını isteyebilir. İkisini birden isteyemez.

**İfaya eklenen cezai şart:** Borcun zamanında veya gereği gibi ifa edilmemesi durumunda ödenir. Alacaklı hem ifayı hem cezai şartı talep edebilir.

**Dönme cezası:** Sözleşmeden dönen tarafın ödemesi gereken bedeldir.

Hakimin Cezai Şartı İndirmesi (TBK m. 182/3)

Hakim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilir. Bu, emredici bir hüküm olup sözleşmeyle kaldırılamaz. İndirimde şunlar dikkate alınır:

• Borcun kısmen ifa edilip edilmediği
• Ceza miktarının orantısızlığı
• Tarafların ekonomik durumu

---

Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m. 138)

Sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve ifayı aşırı güçleştirirse, borçlu hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Bu mümkün olmazsa sözleşmeden dönebilir.

Bu hüküm, özellikle ekonomik kriz, pandemi, savaş gibi olağanüstü dönemlerde büyük önem taşır. Dövize endeksli sözleşmelerde kur dalgalanmaları sebebiyle de bu maddeye başvurulabilir.

---

Sıkça Sorulan Sorular

**Sözleşme ihlali halinde ne kadar tazminat isteyebilirim?** Tazminat miktarı, uğradığınız gerçek zarara göre belirlenir. Müspet zarar (sözleşme ifa edilseydi kazanacaklarınız) veya menfi zarar (sözleşme yapılmasaydı uğranmayacak zarar) istenebilir.

**İhtar çekmeden sözleşmeden dönebilir miyim?** Kural olarak hayır. Borçluya önce uygun bir ek süre vermeniz ve bu sürenin de geçmesi gerekir. Ancak süre verilmesinin anlamsız olacağı hallerde (borçlu açıkça ifa etmeyeceğini bildirmişse) doğrudan dönülebilir.

**Cezai şart miktarı ne kadar yüksek olabilir?** Teorik olarak sınır yoktur, ancak hakim aşırı gördüğü cezai şartı indirme yetkisine sahiptir. Bu emredici bir kuraldır ve sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz.

**Mücbir sebep (force majeure) durumunda sorumluluk var mı?** Borçlu, borcun yerine getirilmemesinin kendisine yüklenemeyecek bir sebepten kaynaklandığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur (TBK m. 112). Deprem, sel, pandemi gibi durumlar mücbir sebep sayılabilir.

**Sözlü sözleşme de geçerli midir?** Evet, kural olarak sözlü sözleşmeler de geçerlidir. Ancak kanun bazı sözleşmeler için yazılı şekil şartı öngörmüştür (taşınmaz satışı, kefalet, bağışlama vaadi gibi). Sözlü sözleşmede ispat güçlüğü yaşanabileceğinden yazılı sözleşme yapılması önerilir.

---

Sonuç

Sözleşme ihlali, hem bireyler hem işletmeler için ciddi mali sonuçlar doğurabilecek bir hukuki durumdur. TBK, sözleşme ihlali halinde zarar gören tarafa güçlü koruma mekanizmaları sağlamıştır: gecikme tazminatı, temerrüt faizi, sözleşmeden dönme ve cezai şart bunların başlıcalarıdır. Haklarınızı zamanında ve doğru kullanmak, olası zararlarınızı en aza indirmenin anahtarıdır.