İş Hukuku Rehberi 2026: Çalışan Hakları, Tazminatlar ve İşten Çıkarılma

İş Hukuku Nedir?

İş hukuku, işçi ile işveren arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Türkiye'de iş hukuku temel olarak **4857 sayılı İş Kanunu** ile düzenlenmiştir. Bunun yanında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ve 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun hâlâ yürürlükte olan 14. maddesi (kıdem tazminatı) de iş hukukunun temel kaynaklarıdır.

İş hukuku, ekonomik açıdan güçsüz konumda olan işçiyi koruma amacı taşır. Bu nedenle İş Kanunu'ndaki düzenlemelerin çoğu **emredici nitelikte** olup işçi aleyhine değiştirilemez.

İş Sözleşmesi Türleri

Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi

İş ilişkisinin belirli bir süreye bağlanmadığı sözleşme türüdür. Türk iş hukukunda **asıl olan belirsiz süreli sözleşmedir** (İş Kanunu m. 11). Herhangi bir neden belirtilmeden belirli süreli sözleşme yapılması halinde, sözleşme belirsiz süreli sayılır.

Belirli Süreli İş Sözleşmesi

Belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için **objektif neden** gerekir (İş Kanunu m. 11). Proje bazlı işler, mevsimlik işler veya ikame (yerine alma) gibi durumlar objektif neden örnekleridir. Belirli süreli sözleşme esaslı bir neden olmadıkça **üst üste yapılamaz**; yapılırsa baştan itibaren belirsiz süreli sayılır.

Kısmi Süreli (Part-Time) Sözleşme

Haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçinin çalışma süresinin üçte ikisinden az olan sözleşmedir (İş Kanunu m. 13). Kısmi süreli çalışanlar, tam süreli çalışanlarla **eşit muamele** görme hakkına sahiptir.

Çağrı Üzerine Çalışma

İşçinin ihtiyaç duyulduğunda çağrılarak çalıştırıldığı sözleşme türüdür (İş Kanunu m. 14). Taraflar çalışma süresini belirlemezse haftalık **20 saat** çalışma kararlaştırılmış sayılır.

Kıdem Tazminatı

Kıdem tazminatı, Türk iş hukukunun en önemli konularından biridir. **1475 sayılı eski İş Kanunu'nun 14. maddesi** hâlâ yürürlükte olup kıdem tazminatını düzenlemektedir.

Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları

Kıdem tazminatı alabilmek için şu koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

1. **En az 1 yıl çalışmış olmak**: Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl sürekli çalışma şartı aranır. 2. **İş sözleşmesinin belirli nedenlerle sona ermesi**: Her fesih şekli kıdem tazminatı hakkı doğurmaz.

Kıdem tazminatı hakkı doğuran fesih halleri: - İşverenin haksız feshi - İşçinin İş Kanunu m. 24 kapsamında haklı nedenle feshi - Askerlik nedeniyle fesih - Emeklilik veya yaşlılık aylığı almak için fesih - Kadın işçinin evlenmesi nedeniyle 1 yıl içinde feshi - İşçinin ölümü - 15 yıl sigortalılık ve 3.600 gün prim koşulunu sağlayarak kendi isteğiyle ayrılma

Kıdem Tazminatı Hesaplama

Kıdem tazminatı, her tam çalışma yılı için **30 günlük brüt ücret** tutarında hesaplanır. Hesaplamada işçinin son aldığı **giydirilmiş brüt ücret** esas alınır. Giydirilmiş ücret; temel ücretin yanı sıra yemek yardımı, yol yardımı, ikramiye, prim gibi düzenli ödemeleri kapsar.

**2026 yılı kıdem tazminatı tavanı**: Kıdem tazminatı hesaplamasında yıllık bir tavan uygulanır. Bu tavan, en yüksek devlet memuru maaşı baz alınarak belirlenir ve her yıl güncellenir. Tavan tutarını aşan ücretler için tavan üzerinden hesaplama yapılır.

Kıdem Tazminatında Zamanaşımı

Kıdem tazminatı alacağında zamanaşımı süresi **5 yıldır** (İş Kanunu Ek Madde 3). Bu süre, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar.

İhbar Tazminatı

İhbar tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmesinin bildirim süresine uyulmadan feshedilmesi halinde ödenen tazminattır (İş Kanunu m. 17).

İhbar Süreleri

Çalışma süresine göre bildirim süreleri şöyledir:

• **6 aydan az** çalışma: 2 hafta
• **6 ay – 1.5 yıl** arası: 4 hafta
• **1.5 yıl – 3 yıl** arası: 6 hafta
• **3 yıldan fazla** çalışma: 8 hafta

Bu süreler **asgari** olup sözleşme ile artırılabilir ancak azaltılamaz. İhbar süresine uymayan taraf, karşı tarafa ihbar süresi tutarında tazminat ödemek zorundadır.

İhbar Süresinde Yeni İş Arama İzni

İhbar süresi içinde işveren, işçiye günde **2 saat** yeni iş arama izni vermek zorundadır (İş Kanunu m. 27). İşçi isterse bu izin sürelerini birleştirerek toplu kullanabilir. Bu sürelerde ücret kesintisi yapılamaz.

Haklı Nedenle Fesih

İşçinin Haklı Nedenle Feshi (m. 24)

İşçi, aşağıdaki hallerde iş sözleşmesini derhal feshedebilir:

**Sağlık nedenleri:** - Yapılan işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlike olması - İşverenin veya yakınının bulaşıcı hastalığa yakalanması

**Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık:** - İşverenin işçiyi yanıltması - İşverenin işçi veya ailesi hakkında şeref ve namusa dokunacak sözler söylemesi - İşverenin cinsel tacizde bulunması - İşverenin işçiye mobbing uygulaması - Ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi - Çalışma şartlarının uygulanmaması

**Zorlayıcı sebepler:** - İşyerinde bir haftadan fazla süren çalışmayı engelleyen zorlayıcı nedenlerin ortaya çıkması

İşçinin m. 24 kapsamında haklı nedenle feshi halinde, kıdem tazminatı hakkı doğar ancak **ihbar tazminatı talep edilemez**.

İşverenin Haklı Nedenle Feshi (m. 25)

İşveren, aşağıdaki hallerde iş sözleşmesini derhal feshedebilir:

**Sağlık nedenleri:** - İşçinin kendi kusurundan kaynaklanan hastalık veya sakatlığı nedeniyle devamsızlığının ihbar süresini 6 hafta aşması

**Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık (m. 25/II):** - İşçinin işvereni yanıltması - İşçinin işverenin şeref ve namusuna dokunacak sözler söylemesi - İşçinin başka bir işçiye cinsel tacizde bulunması - İşçinin hırsızlık, güveni kötüye kullanma gibi suçlar işlemesi - İşçinin devamsızlığı (ardı ardına 2 iş günü veya bir ayda 3 iş günü) - İşçinin görevini yapmamakta ısrar etmesi - İşçinin iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi

**Önemli:** m. 25/II kapsamında fesihte işçi **kıdem tazminatını da kaybeder**. Diğer bentlerdeki (sağlık, zorlayıcı neden) fesihlerde ise kıdem tazminatı ödenir.

İş Güvencesi ve İşe İade Davası

İş Güvencesi Kapsamı

İş güvencesinden yararlanma şartları (İş Kanunu m. 18):

1. İşyerinde **en az 30 işçi** çalışıyor olması 2. İşçinin **en az 6 ay kıdeminin** bulunması 3. **Belirsiz süreli** iş sözleşmesiyle çalışılması 4. İşçinin **işveren vekili** konumunda olmaması

Bu kapsamdaki işçinin iş sözleşmesi, işçinin yeterliliği, davranışları veya işletmenin gerekleri gibi **geçerli bir nedene** dayanılarak feshedilebilir.

İşe İade Davası

İş güvencesi kapsamında olan işçi, feshin geçersizliği iddiasıyla **işe iade davası** açabilir (İş Kanunu m. 20).

**Süre:** Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren **1 ay** içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculuk sonuç vermezse, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren **2 hafta** içinde dava açılmalıdır.

**Dava sonuçları (m. 21):** - Feshin geçersizliğine karar verilirse, işveren işçiyi **1 ay içinde** işe başlatmak zorundadır. - İşe başlatılmayan işçiye **4 ila 8 aylık ücret** tutarında tazminat ödenir (işe başlatmama tazminatı). - Ayrıca, boşta geçen süre için **en çok 4 aylık ücret** ve diğer hakları ödenir.

Fazla Çalışma (Fazla Mesai)

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar **fazla çalışma** sayılır (İş Kanunu m. 41). Fazla çalışma ücreti, normal saat ücretinin **%50 zamlı** halidir.

Fazla Çalışma Kuralları

• Yılda en fazla **270 saat** fazla çalışma yaptırılabilir.
• Fazla çalışma için işçinin **yazılı onayı** gerekir.
• İşçi isterse fazla çalışma ücreti yerine **serbest zaman** kullanabilir (her 1 saat fazla çalışma = 1,5 saat serbest zaman).
• **Gece çalışmasında** (20:00-06:00) fazla çalışma yaptırılamaz.
• 18 yaşından küçük işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

Fazla Sürelerle Çalışma

Haftalık 45 saatten az çalışma kararlaştırılan işyerlerinde, 45 saate kadar yapılan çalışmalar **fazla sürelerle çalışma** olup %25 zamlı ücret ödenir.

Yıllık Ücretli İzin

En az 1 yıl çalışmış işçilere yıllık ücretli izin verilir (İş Kanunu m. 53):

• **1-5 yıl** arası çalışma: 14 gün
• **5-15 yıl** arası çalışma: 20 gün
• **15 yıl ve üzeri** çalışma: 26 gün
• **18 yaşından küçük** ve **50 yaşından büyük** işçiler: En az 20 gün

**Önemli kurallar:** - Yıllık izin hakkından vazgeçilemez; izin ücreti paraya çevrilemez (iş sözleşmesi devam ederken). - İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin günleri **ücret olarak** ödenir. - Yıllık izin ücreti alacağında zamanaşımı **5 yıldır**.

Hafta Tatili ve Ulusal Bayram Çalışması

• İşçi, 7 günlük zaman diliminde kesintisiz **en az 24 saat** dinlendirilir (İş Kanunu m. 46).
• Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye, çalışılan her gün için **bir günlük ücreti ek olarak** ödenir (İş Kanunu m. 47).
• İşçi, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmak istemezse buna zorlanamaz.

Mobbing (İşyerinde Psikolojik Taciz)

Mobbing, işyerinde sistematik olarak uygulanan psikolojik baskı, yıldırma ve taciz davranışlarıdır. Doğrudan İş Kanunu'nda "mobbing" terimi geçmese de TBK m. 417 (işçinin kişiliğinin korunması) ve Anayasa m. 17 (kişi dokunulmazlığı) kapsamında değerlendirilir.

Mobbing Türleri

• **Dikey mobbing (yukarıdan aşağıya):** Amirin astına uyguladığı baskı
• **Yatay mobbing:** Aynı seviyedeki çalışanlar arasında
• **Dikey mobbing (aşağıdan yukarıya):** Astların üste uyguladığı baskı

Mobbing Durumunda Haklar

• İşçi, İş Kanunu m. 24/II kapsamında **haklı nedenle fesih** yapabilir ve kıdem tazminatı alabilir.
• **Maddi ve manevi tazminat** davası açılabilir (TBK m. 417).
• İşverene **ALO 170** hattı üzerinden şikayette bulunulabilir.
• Yargıtay kararlarıyla mobbing durumunda ispat yükü kolaylaştırılmıştır; işçinin mobbingin varlığına ilişkin **güçlü emareleri** göstermesi yeterlidir.

Ücret ve Ücretin Korunması

Ücret Ödeme Kuralları

• Ücret en geç **ayda bir** ödenir (İş Kanunu m. 32).
• Ücret **Türk Lirası** ile ödenir.
• 5 ve üzerinde işçi çalıştıran işyerlerinde ücret **banka hesabına** yatırılmak zorundadır.
• Ücretin zamanında ödenmemesi halinde işçi, **mücbir sebep** dışında, 20 gün geçince iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir (İş Kanunu m. 34).

Ücret Kesintileri

İşveren, işçi ücretinden ancak kanunda belirtilen nedenlerle kesinti yapabilir: gelir vergisi, SGK primi, icra kesintisi gibi. Bunun dışında **ceza olarak ücret kesintisi** yapılması halinde, kesinti tutarı işçinin 2 günlük ücretini aşamaz (İş Kanunu m. 38).

Çalışma Süreleri

• Haftalık çalışma süresi en çok **45 saattir** (İş Kanunu m. 63).
• Günlük çalışma süresi, ara dinlenme hariç en çok **11 saat** olabilir.
• Taraflar anlaşarak haftanın çalışılan günlerine farklı süre dağıtabilir (**denkleştirme**). Bu durumda 2 aylık ortalama 45 saati aşmamalıdır.
• Gece çalışma süresi **en fazla 7,5 saat** olabilir (İş Kanunu m. 69).

İş Sağlığı ve Güvenliği

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na göre:

• İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla **yükümlüdür**.
• Risk değerlendirmesi yapılması zorunludur.
• İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirilmelidir.
• İşçilere iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
• İş kazası ve meslek hastalığı durumlarında işveren **SGK'ya bildirim** yapmak zorundadır (3 iş günü içinde).
• İşçi, ciddi ve yakın tehlike durumunda **çalışmaktan kaçınma hakkına** sahiptir (6331 m. 13).

Arabuluculuk Zorunluluğu

2018 yılından itibaren iş davalarında **zorunlu arabuluculuk** uygulanmaktadır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai, yıllık izin ücreti gibi işçi alacakları ile işe iade davaları için önce arabulucuya başvuru zorunludur.

**Arabuluculuk süreci:** - Başvurudan itibaren **3 hafta** içinde sonuçlandırılır (2 hafta uzatılabilir). - Arabuluculukta anlaşma sağlanırsa, **icra edilebilirlik şerhi** ile mahkeme kararı niteliği kazanır. - Anlaşma sağlanamazsa, son tutanakla birlikte mahkemeye başvurulur.

Sık Sorulan Sorular

**Haksız yere işten çıkarıldım, ne yapmalıyım?** Öncelikle fesih bildirimini yazılı olarak teslim aldığınızdan emin olun. İş güvencesi kapsamındaysanız (30+ işçi, 6+ ay kıdem), 1 ay içinde arabulucuya başvurun. Değilseniz, kıdem ve ihbar tazminatı alacaklarınız için yine arabulucuya başvurun.

**Kıdem tazminatı alamayacağım durumlar nelerdir?** İstifa (haklı neden olmadan kendi isteğinizle ayrılma), İş Kanunu m. 25/II kapsamında haklı nedenle fesih (ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık), ve 1 yıldan az çalışma hallerinde kıdem tazminatı alınamaz.

**Fazla mesai ücretim ödenmiyor, ne yapabilirim?** Öncelikle fazla mesai yaptığınızı kanıtlayacak delilleri toplayın (mesaj yazışmaları, e-postalar, tanık beyanları, giriş-çıkış kayıtları). Ardından noter ihtarnamesi ile işvereni uyarabilir veya İş Kanunu m. 24/II-e kapsamında haklı nedenle fesih yaparak kıdem tazminatınızı da alabilirsiniz.

**İşyerinde mobbing'e uğruyorum, ne yapmalıyım?** Mobbing delillerini toplayın (mesajlar, e-postalar, tanık isimleri, doktor raporları). ALO 170 hattına başvurabilirsiniz. İş sözleşmenizi haklı nedenle feshedip kıdem tazminatı talep edebilir, ayrıca maddi ve manevi tazminat davası açabilirsiniz.

**Yıllık iznimi kullandırmayan işveren hakkında ne yapabilirim?** Yıllık izin hakkınız anayasal bir haktır. İşveren izin vermezse, İş Kanunu m. 24 kapsamında haklı nedenle fesih yapabilirsiniz. İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin günleri ücret olarak ödenmek zorundadır.